Jak prawidłowo hibernować kolonie mrówek (Kompletny przewodnik)

Wiele gatunków mrówek jesienią i zimą samo zwalnia tempo. Ten okres spoczynku to diapauza. Bez niego królowa z czasem słabnie, kolonia rośnie wolniej, a całe gniazdo żyje krócej. Poniżej znajdziesz to, co naprawdę trzeba wiedzieć: jak działa diapauza, czym różni się od zimowania, po czym ją poznać i jak bezpiecznie przygotować kolonię.

Diapauza i zimowanie, jaka jest różnica?

Diapauza to naturalne spowolnienie kolonii. Robotnice ruszają się mniej, produkcja czerwiu spada albo całkiem ustaje, a mrówki siedzą skupione w gnieździe. Najłatwiej poznać ją po arenie: po tygodniach ruchu nagle robi się na niej pusto. Czasem kilka robotnic wciąż wychodzi po węglowodany albo wodę, ale kolonia sprawia wrażenie prawie uśpionej.

Zimowanie to co innego. Zimowanie to kontrolowane wychłodzenie kolonii w trakcie diapauzy, proces, który przygotowujesz świadomie, a nie przypadkowy bezruch. Dla wielu europejskich gatunków ze strefy umiarkowanej zimowanie jest konieczne i w naturze powtarza się co roku. Samą diapauzę może natomiast wywołać także stres, zmiana warunków albo brak pokarmu czy światła, nawet bez spadku temperatury.

Co wyzwala diapauzę?

U wielu gatunków dziennych sygnałem nadchodzących chłodów jest krótszy dzień. Na przykład Cataglyphis potrzebuje do normalnej aktywności jasnego światła i ciepła, przy słabym oświetleniu potrafi drastycznie ograniczyć ruch, jakby za gniazdem czaiło się niebezpieczeństwo. Na słabsze światło reagują też Formica, Lasius i Tapinoma. Mniej wrażliwe są Messor i wiele gatunków Camponotus, bo naturalnie żerują o zmierzchu albo w nocy.

Drugi czynnik to dostępność białka. W naturze owadów jesienią ubywa, więc kolonie stopniowo ograniczają czerw i przechodzą na pokarm bogaty w węglowodany. Jeśli białka zabraknie już w sezonie aktywności, kolonia może wejść w częściową diapauzę wcześniej, niż się spodziewasz.

Podobne zachowanie potrafi wywołać stres. Częste wstrząsy, ciągłe zaglądanie, przeprowadzka, zła wilgotność albo skaczące temperatury, po czymś takim mrówki cofają się w głąb gniazda i przestają żerować. Jeśli jednak kolonia nagle cichnie, a warunki są stabilne, to zwykle nie awaria, tylko normalny cykl spoczynku. Najlepsze, co możesz wtedy zrobić, to uzbroić się w cierpliwość: dalej podawaj jedzenie, nie niepokój mrówek i trzymaj stałą temperaturę.

Czy tropikalne mrówki przechodzą diapauzę?

Część gatunków tropikalnych faktycznie miewa okresy spoczynku bez żadnego chłodu. Pseudoneoponera rufipes na przykład potrafi zwolnić na kilka miesięcy, a potem sama wraca do formy. Ale prawdziwe zimowanie jest dla tropików zbędne i robi się groźne, gdy temperatura spadnie za nisko. Takie gatunki trzymaj aktywne przez cały rok, w stałych tropikalnych temperaturach.

Jak przygotować się do zimowania

Kolonia szykująca się do zimy daje czytelne znaki: czerw znika albo zostaje go minimum, arena cichnie, robotnice zbijają się w kupę, a jedzenia schodzi wyraźnie mniej. Na tym etapie kolonia wciąż powinna mieć dostęp do węglowodanów, zapas cukru podtrzymuje robotnice przez cały spoczynek.

Zanim obniżysz temperaturę, nakarm kolonię węglowodanami do syta; dobrze sprawdza się woda z cukrem albo nektar dla mrówek. Białko po zaniku czerwiu przestaje być istotne. Temperaturę obniżaj stopniowo, przez kilka dni, nie od razu, nagły spadek jest dla kolonii szokiem i podnosi śmiertelność.

Zalecana temperatura zimowania to około +5–10°C dla wielu gatunków nadrzewnych, na przykład Camponotus; dla Formica i Lasius często odpowiednia jest nieco wyższa. Przed pierwszą zimą sprawdź wymagania swojego konkretnego gatunku, potrafią się różnić.

Nawodnienie liczy się nawet w czasie zimowania: w niskiej temperaturze kolonia potrafi wyschnąć równie łatwo jak latem. Co jakiś czas zerknij na wilgotność, nie niepokojąc mrówek. Nie przestawiaj zestawu i nie zaglądaj do niego bez potrzeby, przerywasz w ten sposób spoczynek i dokładasz mrówkom stresu.

Zimowania zwykle wymagają Lasius, Formica, Myrmica i większość europejskich gatunków ze strefy umiarkowanej. Bez zimowania obywają się natomiast Camponotus nicobarensis, tropikalne Pheidole oraz większość gatunków azjatyckich i afrykańskich.

Najczęściej zadawane pytania

Czy wszystkie mrówki potrzebują hibernacji?

Nie. Wiele gatunków tropikalnych pozostaje aktywnych przez cały rok i nie wolno wystawiać ich na zimowe temperatury.

Jak długo powinna trwać diapauza?

U większości gatunków ze strefy umiarkowanej diapauza trwa kilka miesięcy w chłodniejszym sezonie, mniej więcej od jesieni do wczesnej wiosny.

Co się dzieje, jeśli mrówki pominą zimowanie?

U gatunków, które naturalnie diapauzy wymagają, jej pominięcie z czasem odbija się na zdrowiu kolonii i długości życia królowej.

Czy mrówki mogą zginąć podczas zimowania?

Tak. Zła temperatura, odwodnienie albo nagła zmiana warunków bywają w czasie spoczynku groźne.